Przesyłka z elektroniką, odzieżą albo kosmetykami dociera do Polski, ale zamiast do magazynu importera trafia do kontroli celnej. Powód? Podejrzenie naruszenia znaku towarowego, wzoru przemysłowego lub praw autorskich. Towar zostaje zatrzymany, a przedsiębiorca otrzymuje zawiadomienie z informacją o możliwości jego zniszczenia. Samo zatrzymanie przez organ celny nie oznacza jednak, że towar jest podróbką ani że importer dopuścił się naruszenia prawa. To początek procedury, w której znaczenie mają dokumenty potwierdzające pochodzenie produktów, sposób udzielenia odpowiedzi i krótkie terminy. Bierność może kosztować utratę całej partii, nawet bez sądowego rozstrzygnięcia sporu.
Dlaczego urząd celny zatrzymuje towar i jakie terminy obowiązują importera?
Podstawą zatrzymywania towarów podejrzanych o naruszenie praw własności intelektualnej jest rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 608/2013, stosowane od 1 stycznia 2014 r. Obejmuje ono między innymi ochronę znaków towarowych, wzorów, patentów oraz praw autorskich.
Funkcjonariusz celny nie musi mieć gotowego dowodu na fałszerstwo. Wystarczą uzasadnione przesłanki wskazujące na możliwe naruszenie. Mogą nimi być niezgodności w oznakowaniu produktów, podejrzane opakowania, informacje przekazane przez właściciela marki albo cechy towaru odbiegające od oryginału.
Przykładowo polski importer sprowadza z Chin 500 par butów oznaczonych znakiem znanego producenta. Podczas kontroli funkcjonariusze stwierdzają, że wygląd etykiet i kodów identyfikacyjnych odbiega od materiałów przekazanych przez właściciela marki. Urząd może wstrzymać zwolnienie przesyłki, choć na tym etapie nie rozstrzyga jeszcze, czy wszystkie buty są nieoryginalne.
Procedura zależy przede wszystkim od tego, czy właściciel praw wcześniej złożył wniosek o podjęcie działań celnych.
- Art. 17 rozporządzenia 608/2013 dotyczy zatrzymania towaru objętego wcześniej uwzględnionym wnioskiem właściciela praw. Organ celny powiadamia zgłaszającego lub posiadacza towarów w ciągu jednego dnia roboczego od zatrzymania albo zawieszenia zwolnienia.
- Art. 18 pozwala na działanie również bez wcześniej uwzględnionego wniosku. Właściciel praw ma wówczas cztery dni robocze od powiadomienia na złożenie odpowiedniego wniosku krajowego. Jeżeli organ nie zidentyfikuje uprawnionego w ciągu jednego dnia roboczego albo wniosek nie zostanie skutecznie złożony i uwzględniony, towary podlegają zwolnieniu po dopełnieniu pozostałych formalności. Tego trybu nie stosuje się do towarów łatwo psujących się.
- Art. 23 reguluje zwykłą procedurę niszczenia towarów i wszczynania postępowania ustalającego naruszenie. Podstawowy termin wynosi 10 dni roboczych od powiadomienia o zatrzymaniu, a dla towarów łatwo psujących się — trzy dni robocze.
- Art. 26 ustanawia osobną procedurę dla małych przesyłek. Odbiorca albo zgłaszający również ma 10 dni roboczych od powiadomienia na przedstawienie stanowiska, ale po jego sprzeciwie obowiązuje odrębny termin dla właściciela praw.
W praktyce najgroźniejsze jest zignorowanie zawiadomienia. Brak sprzeciwu może zostać potraktowany jako dorozumiana zgoda na zniszczenie towaru. Nie oznacza to, że organ musi automatycznie uznać milczenie za zgodę, lecz przepisy wyraźnie dopuszczają taką możliwość.
Przykład: importer otrzymuje zawiadomienie dotyczące 200 zegarków. Przekazuje wiadomość agencji celnej i zakłada, że dopóki nie podpisze zgody na zniszczenie, produkty są bezpieczne. To poważny błąd. Jeżeli nie zostanie skutecznie zgłoszony sprzeciw, przesyłka może zostać zniszczona w uproszczonym trybie.
Terminy należy liczyć od właściwego powiadomienia przewidzianego w rozporządzeniu, a nie automatycznie od daty przybycia paczki do Polski czy jej fizycznego otwarcia przez funkcjonariusza. Trzeba też ustalić, komu i kiedy doręczono zawiadomienie — importerowi, zgłaszającemu czy przedstawicielowi działającemu w jego imieniu.
Przy obliczaniu terminu wyrażonego w dniach nie uwzględnia się dnia zdarzenia rozpoczynającego jego bieg. Dni robocze nie obejmują sobót, niedziel ani właściwych świąt. Nie wolno jednak zakładać, że termin można liczyć od późniejszego przekazania dokumentu przez kuriera importerowi.
Przedłużenie terminu nie jest prawem importera. W zwykłej procedurze art. 23 organ może, na należycie uzasadniony wniosek posiadacza decyzji uwzględniającej wniosek celny, przedłużyć termin wszczęcia postępowania maksymalnie o kolejne 10 dni roboczych. Nie dotyczy to towarów łatwo psujących się. Importer nie powinien opierać swojej obrony na założeniu, że otrzyma dodatkowy czas.
Jak udowodnić autentyczność towaru i skutecznie sprzeciwić się jego zniszczeniu?
Pierwszym działaniem powinno być ustalenie, jakie konkretnie prawo własności intelektualnej miałoby zostać naruszone. Inaczej wygląda obrona przed zarzutem użycia podrobionego znaku towarowego, inaczej przed zarzutem skopiowania wzoru produktu.
Importer ma prawo przedstawić własne stanowisko, a w zwykłej procedurze może również skorzystać z uprawnienia do kontroli zatrzymanych produktów przewidzianego w art. 19 rozporządzenia 608/2013.
Podstawowy zestaw dowodów powinien obejmować:
- fakturę handlową z identyfikacją dostawcy, produktów, liczby sztuk i ceny;
- zamówienie, umowę handlową oraz potwierdzenie zapłaty;
- dokumenty przewozowe, np. list CMR, lotniczy AWB albo morski konosament;
- potwierdzenie pochodzenia towaru i dokumenty pozwalające prześledzić łańcuch dostaw;
- korespondencję z producentem lub dystrybutorem dotyczącą autentyczności produktów;
- dokumentację oznaczeń, numerów seryjnych, kodów partii i opakowań;
- licencję, zgodę właściciela praw lub inne dokumenty potwierdzające uprawnienie do korzystania z chronionych oznaczeń, jeżeli są wymagane.
Nie wszystkie te dokumenty mają jednakową wartość. Faktura wystawiona przez nieznanego pośrednika potwierdza przede wszystkim transakcję, a nie autentyczność towaru.
Załóżmy, że firma kupiła 300 markowych plecaków od hurtownika w Turcji. Dysponuje fakturą, potwierdzeniem przelewu i zdjęciami produktów. Nie ma jednak dowodu, że hurtownik otrzymał plecaki z legalnego źródła. W takiej sytuacji warto uzyskać dokumentację wcześniejszych dostaw oraz sprawdzić numery produktów u właściciela marki.
Istotny jest też obszar pierwszego wprowadzenia towaru do obrotu. Oryginalny produkt kupiony poza Europejskim Obszarem Gospodarczym nie zawsze może być legalnie importowany do Polski bez zgody właściciela znaku.
Przykładowo autentyczne buty przeznaczone na rynek amerykański mogą wywołać spór o wyczerpanie prawa do znaku towarowego. Zasada wyczerpania dotyczy co do zasady towarów wprowadzonych do obrotu w EOG przez uprawnionego lub za jego zgodą. Sam dowód oryginalności butów nie rozstrzyga więc automatycznie legalności ich importu. Z drugiej strony rozporządzenie 608/2013 nie jest uniwersalnym narzędziem do blokowania każdej dostawy równoległej. Trzeba oddzielić zarzut podrobienia towaru od ewentualnego sporu o prawo do jego dalszej dystrybucji.
Sprzeciw wobec zniszczenia należy przekazać organowi celnemu w sposób pozwalający wykazać jego terminowe doręczenie. Sam e-mail do sprzedawcy, telefon do kuriera czy reklamacja na platformie zakupowej nie zastępują stanowiska kierowanego do właściwego organu.
W sprzeciwie należy:
- Wskazać numer sprawy, numer przesyłki, dane zgłaszającego lub posiadacza towaru.
- Jednoznacznie oświadczyć brak zgody na zniszczenie zatrzymanych produktów.
- Zidentyfikować towary, których dotyczy sprzeciw.
- Przedstawić posiadane dowody lub wskazać, jakie dokumenty zostaną uzupełnione.
- Złożyć pismo kanałem zaakceptowanym przez organ i zachować potwierdzenie jego otrzymania.
W praktyce samo zdanie „towar jest oryginalny” ma niewielką wartość dowodową. Znacznie lepiej wskazać, że konkretna partia pochodzi z dostawy o określonym numerze faktury, została kupiona od ustalonego kontrahenta i ma możliwe do zweryfikowania oznaczenia.
Nie należy jednak opóźniać sprzeciwu tylko dlatego, że zagraniczny dostawca nie przesłał jeszcze wszystkich dokumentów. Terminowe zakwestionowanie zniszczenia ma pierwszeństwo przed kompletowaniem idealnej teczki dowodowej. Dokumentację można następnie uzupełniać w ramach właściwego postępowania, choć późniejsze przedstawienie dowodów nie zawsze zapobiegnie jego wszczęciu lub dalszym kosztom.
Równie ważna jest ocena opłacalności sporu. Jeżeli przedsiębiorca sprowadził niewielką partię produktów o niejasnym pochodzeniu, a dostawca nie przedstawia żadnych wiarygodnych dokumentów, prowadzenie długiego postępowania może nie mieć gospodarczego uzasadnienia. Inaczej wygląda sytuacja przy ładunku wartym 150 tys. zł, dla którego importer posiada kompletny łańcuch faktur i potwierdzenie autentyczności producenta.
Co dzieje się po sprzeciwie i kiedy urząd musi zwolnić zatrzymany towar?
Sprzeciw nie powoduje automatycznego wydania produktów. Zmienia natomiast dalszy przebieg sprawy: właściciel praw, jeżeli chce doprowadzić do rozstrzygnięcia zarzucanego naruszenia, musi podjąć przewidziane prawem działania.
W zwykłej procedurze z art. 23 posiadacz decyzji uwzględniającej wniosek celny powinien wszcząć postępowanie zmierzające do ustalenia naruszenia w terminie 10 dni roboczych od powiadomienia o zatrzymaniu towarów, ewentualnie w przedłużonym terminie, jeżeli organ dopuścił przedłużenie. Dla towarów łatwo psujących się termin wynosi trzy dni robocze.
To ważne rozróżnienie: termin nie rozpoczyna się dopiero w dniu otrzymania przez właściciela praw informacji o sprzeciwie importera. Punktem odniesienia w art. 23 jest powiadomienie o samym zatrzymaniu.
Jeżeli odpowiednie postępowanie nie zostanie wszczęte i organ nie otrzyma wymaganego powiadomienia w terminie, powinien zakończyć zatrzymanie lub zezwolić na zwolnienie towarów po zakończeniu pozostałych formalności celnych.
Inaczej działają małe przesyłki z art. 26. Chodzi o przesyłki pocztowe lub kurierskie zawierające nie więcej niż trzy jednostki towaru lub o masie brutto poniżej 2 kg. Warunki są alternatywne: paczka z czterema drobnymi produktami ważąca 1,5 kg może mieścić się w definicji, podobnie jak przesyłka z dwoma produktami ważąca ponad 2 kg. Jednostkę ustala się według reguł klasyfikacji określonych w rozporządzeniu, a nie wyłącznie na podstawie liczby kartonów.
Tryb ten dotyczy podejrzenia towarów podrobionych albo pirackich, które nie są łatwo psujące się. Konieczne jest również wcześniejsze uwzględnienie wniosku właściciela praw obejmującego zastosowanie procedury małych przesyłek.
Przykład: osoba w Polsce zamawia dwie markowe koszulki z platformy spoza UE. Urząd zatrzymuje paczkę z powodu podejrzenia podrobienia znaku. Jeżeli zastosowano art. 26, odbiorca ma 10 dni roboczych od powiadomienia na wyrażenie stanowiska. Brak odpowiedzi może zostać uznany za zgodę na zniszczenie.
Gdy odbiorca wniesie sprzeciw, organ zawiadamia właściciela praw. Dopiero od tego odrębnego powiadomienia właściciela praw liczy się 10 dni roboczych przewidziane w art. 26 ust. 9 na poinformowanie organu o wszczęciu postępowania ustalającego naruszenie. Ten termin nie podlega przedłużeniu na zasadach dotyczących art. 23.
Trzeba przy tym odróżnić przesyłkę pocztową od bagażu podróżnego. Rozporządzenie 608/2013 nie stosuje się do towarów o charakterze niehandlowym znajdujących się w osobistym bagażu podróżnych. Wyłączenie to nie obejmuje automatycznie prywatnych zakupów dostarczanych kurierem lub pocztą. Jedna para butów zamówiona przez internet może więc zostać zatrzymana na podstawie tych przepisów.
Po zakwestionowaniu zniszczenia możliwe są trzy zasadnicze scenariusze.
Pierwszy: zwolnienie towarów. Następuje wtedy, gdy nie ma podstaw do dalszego zatrzymania w procedurze ochrony własności intelektualnej, w szczególności kiedy uprawniony nie dopełni wymaganych czynności w terminie. Nie zwalnia to z konieczności spełnienia innych wymagań, np. dokonania odprawy, uiszczenia należności celno-podatkowych czy przedstawienia dokumentacji bezpieczeństwa produktu.
Drugi: postępowanie dotyczące naruszenia praw. Właściciel marki może doprowadzić do wszczęcia właściwego postępowania, w którym badane będą m.in. zakres ochrony, oznaczenia produktów i legalność ich pochodzenia. Samo przedstawienie przez właściciela marki zastrzeżeń nie jest jeszcze równoznaczne z prawomocnym stwierdzeniem naruszenia. Importer musi jednak liczyć się z dalszym zatrzymaniem towarów, kosztami obsługi prawnej i ryzykiem roszczeń.
Trzeci: zniszczenie towarów. Jest możliwe w przewidzianym rozporządzeniem trybie, również bez wcześniejszego sądowego ustalenia naruszenia, jeśli zostaną spełnione warunki uproszczonej procedury. Może też wynikać z późniejszego rozstrzygnięcia. Zgoda na zniszczenie nie powinna być podpisywana wyłącznie w celu przyspieszenia zamknięcia sprawy, szczególnie gdy przedsiębiorca ma dokumenty potwierdzające legalność produktów.
Istnieje dodatkowo możliwość wcześniejszego zwolnienia niektórych towarów za zabezpieczeniem. Art. 24 rozporządzenia dopuszcza takie rozwiązanie w sprawach dotyczących określonych praw, między innymi patentów, wzorów, wzorów użytkowych i praw do odmian roślin. Konieczne jest złożenie wystarczającej gwarancji, brak odpowiedniego środka zabezpieczającego oraz dopełnienie formalności celnych. Nie jest to standardowa droga odzyskania zatrzymanych podróbek oznaczonych cudzym znakiem towarowym.
Osobnym problemem pozostają koszty. Art. 29 przewiduje możliwość żądania przez organ zwrotu kosztów przechowywania, obsługi i niszczenia od posiadacza decyzji uwzględniającej wniosek. Ten ostatni może następnie dochodzić odpowiednich roszczeń od podmiotu odpowiedzialnego za naruszenie, jeżeli istnieją ku temu podstawy prawne.
Nie ma jednej urzędowej stawki, którą importer automatycznie płaci za każdą zatrzymaną paczkę. Realny wydatek zależy od sposobu magazynowania, liczby produktów, czasu zatrzymania, umowy z operatorem logistycznym oraz ewentualnego sporu. Przy dużym ładunku problemem bywa nie tylko przechowywanie, lecz także brak towaru potrzebnego do wykonania umów z odbiorcami.
Jeśli później okaże się, że produkty nie naruszały praw własności intelektualnej, art. 28 przewiduje odpowiedzialność posiadacza decyzji wobec poszkodowanego zgłaszającego lub posiadacza towaru zgodnie z właściwymi przepisami. Odszkodowanie nie jest jednak automatyczne. Trzeba wykazać podstawę odpowiedzialności, rzeczywistą szkodę i jej związek z działaniem lub zaniechaniem, za które odpowiada dany podmiot.
FAQ – najczęstsze pytania importerów
Czy zatrzymanie towaru przez urząd celny oznacza, że jest on podrobiony?
Nie. Zatrzymanie opiera się na podejrzeniu naruszenia praw własności intelektualnej. Samo w sobie nie jest rozstrzygnięciem o nielegalności produktów.
Ile czasu mam na sprzeciw wobec zniszczenia?
Zasadniczo 10 dni roboczych od powiadomienia w procedurze z art. 23 lub 26 rozporządzenia 608/2013. W zwykłej procedurze dla towarów łatwo psujących się termin wynosi trzy dni robocze.
Czy brak odpowiedzi oznacza zgodę na zniszczenie?
Organ celny może uznać milczenie zgłaszającego lub posiadacza towarów za dorozumianą zgodę. Dlatego brak podpisanego oświadczenia nie chroni przesyłki.
Czy faktura zakupu wystarczy do odzyskania produktów?
Nie zawsze. Faktura potwierdza zakup, lecz niekoniecznie autentyczność produktu, zgodę na używanie znaku towarowego albo prawo do wprowadzenia towaru do obrotu w EOG.
Czy urząd może zatrzymać jedną rzecz kupioną prywatnie przez internet?
Tak. Prywatny charakter zakupu nie wyłącza automatycznie procedury celnej. Wyłączenie przewidziane dla niehandlowych towarów w bagażu podróżnym nie dotyczy w ten sam sposób przesyłek kurierskich i pocztowych.
Czy importer może odzyskać towar, jeżeli właściciel marki nie skieruje sprawy na właściwą drogę?
Tak, jeżeli upłyną ustawowe terminy i nie istnieją inne podstawy dalszego zatrzymania. Zwolnienie następuje po dopełnieniu wymaganych formalności celnych.
Kto ponosi koszty zniszczenia towarów?
Rozporządzenie przewiduje obowiązki kosztowe po stronie posiadacza decyzji uwzględniającej wniosek celny. Ostateczne rozliczenia między podmiotami zależą od podstaw odpowiedzialności i okoliczności sprawy.
Co zrobić bezpośrednio po otrzymaniu zawiadomienia?
Najpierw ustalić datę skutecznego powiadomienia, zastosowany tryb — art. 23 czy art. 26 — oraz właściwy termin odpowiedzi. Jeśli importer nie zgadza się na zniszczenie, powinien niezwłocznie złożyć jednoznaczny sprzeciw do organu celnego i zachować potwierdzenie jego otrzymania. Dopiero po zabezpieczeniu tego terminu należy skoncentrować się na uzupełnianiu faktur, dokumentów pochodzenia i dowodów autentyczności.
