Wiele osób sądzi, że zakaz zbliżania się można uzyskać dopiero wtedy, gdy prokuratura prowadzi postępowanie, a sprawca przemocy ma postawione zarzuty. To nieprawda. W polskim prawie istnieją rozwiązania, które pozwalają chronić osobę zagrożoną także poza klasyczną sprawą karną. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji przemocy domowej, nękania, gróźb, uporczywego kontaktowania się albo realnego zagrożenia dla życia, zdrowia, bezpieczeństwa czy prywatności.
Najważniejsze jest jedno: zakaz zbliżania się bez sprawy karnej nie służy „ukaraniu” drugiej osoby, lecz zapewnieniu ochrony. Może zostać wydany przez Policję w trybie natychmiastowym albo przez sąd cywilny, jeśli osoba doznająca przemocy złoży odpowiedni wniosek. Ministerstwo Sprawiedliwości wskazuje, że osoba doznająca przemocy domowej może żądać od sądu m.in. zakazu zbliżania się na określoną odległość, zakazu kontaktowania się oraz zakazu wstępu do miejsc, w których zwykle przebywa, także wtedy, gdy strony nie mieszkają razem.
Kiedy można wystąpić o zakaz zbliżania się bez sprawy karnej
O zakaz zbliżania się bez sprawy karnej można wystąpić przede wszystkim wtedy, gdy zachowanie drugiej osoby tworzy realne zagrożenie, ale nie ma jeszcze aktu oskarżenia, postępowania karnego albo wyroku. W praktyce chodzi o sytuacje, w których ktoś doświadcza przemocy domowej, uporczywego nękania, zastraszania, nachodzenia w domu, pracy lub szkole, a także kontaktów, które wywołują uzasadnione poczucie zagrożenia, poniżenia lub udręczenia.
W sprawach dotyczących przemocy domowej ochrona może obejmować kilka różnych zakazów. Sąd może zakazać osobie stosującej przemoc zbliżania się do pokrzywdzonego na określoną w metrach odległość, kontaktowania się z nim, a także wstępu do miejsc takich jak szkoła, placówka opiekuńcza, obiekt sportowy, miejsce pracy lub inne miejsce regularnego pobytu osoby doznającej przemocy.
Ważne jest to, że nie zawsze trzeba czekać na decyzję prokuratora. W sytuacjach nagłych Policja może wydać natychmiastowy nakaz opuszczenia wspólnie zajmowanego mieszkania oraz zakaz zbliżania się do mieszkania i jego bezpośredniego otoczenia. Obecne przepisy przewidują także zakaz zbliżania się, zakaz kontaktowania oraz zakaz wstępu do określonych miejsc wobec osoby stosującej przemoc domową. Co istotne, takie środki mogą zostać wydane również wtedy, gdy sprawcy nie ma na miejscu podczas interwencji.
W praktyce z takiego rozwiązania korzystają osoby, które:
- boją się powrotu sprawcy przemocy do wspólnego mieszkania,
- są nachodzone w pracy, pod szkołą dziecka albo w miejscu zamieszkania,
- otrzymują uporczywe wiadomości, telefony lub groźby,
- chcą ochrony szybko, zanim sprawa trafi do sądu karnego,
- nie mają jeszcze decyzji prokuratury, ale posiadają dowody zagrożenia.
To właśnie dlatego odpowiedź na pytanie, czy można wystąpić o zakaz zbliżania się bez sprawy karnej, brzmi: tak, można. Trzeba jednak dobrze dobrać tryb działania. Inaczej wygląda szybka interwencja Policji, a inaczej wniosek do sądu cywilnego.
Jak wygląda procedura przed Policją i sądem
Najkrótszą drogą jest interwencja Policji. Jeżeli funkcjonariusze stwierdzą, że osoba stosująca przemoc domową stwarza zagrożenie, mogą wydać nakaz lub zakaz bez oczekiwania na wszczęcie sprawy karnej. Taki środek ma charakter natychmiastowy. Z policyjnego wzoru wynika, że nakaz i zakaz są wydawane na okres 14 dni.
To rozwiązanie jest szczególnie ważne wtedy, gdy liczą się godziny, a nie tygodnie. Policja może zareagować po zgłoszeniu telefonicznym, podczas interwencji domowej albo po uzyskaniu informacji o przemocy. Funkcjonariusze dokumentują czynności, ustalają przebieg zdarzeń, mogą żądać dodatkowych informacji od instytucji i organów, a następnie wydają odpowiedni nakaz lub zakaz.
Druga droga to sąd cywilny. Osoba doznająca przemocy może złożyć wniosek o zobowiązanie sprawcy do opuszczenia mieszkania, zakaz zbliżania się, zakaz kontaktowania się lub zakaz wstępu do określonych miejsc. Nie jest do tego konieczna sprawa karna. Postępowanie toczy się w trybie cywilnym, a jego celem jest ochrona osoby zagrożonej.
W sprawach pilnych warto złożyć także wniosek o zabezpieczenie. To ważny instrument, bo pozwala uzyskać ochronę jeszcze przed ostatecznym rozpoznaniem sprawy. Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego wniosek o zabezpieczenie w sprawach z zakresu przeciwdziałania przemocy domowej powinien być rozpoznany bezzwłocznie, nie później niż w terminie trzech dni od wpływu do sądu.
Do wniosku warto dołączyć konkretne dowody. Nie muszą być idealne, ale powinny uprawdopodobnić zagrożenie. Najczęściej są to:
- notatki z interwencji Policji,
- zrzuty ekranu wiadomości SMS, e-maili lub komunikatorów,
- nagrania rozmów, jeżeli zostały uzyskane zgodnie z prawem,
- dokumentacja medyczna,
- zdjęcia zniszczeń, obrażeń lub śladów przemocy,
- zeznania świadków,
- zaświadczenia od psychologa, pedagoga, pracownika socjalnego,
- dokumentacja procedury Niebieskiej Karty.
Wniosek powinien być konkretny. Nie wystarczy napisać, że „boję się tej osoby”. Trzeba wskazać, czego dokładnie oczekuje osoba składająca wniosek: zakazu zbliżania się na przykład na 50, 100 albo 200 metrów, zakazu kontaktu telefonicznego i internetowego, zakazu przychodzenia pod dom, pracę, szkołę dziecka albo inne miejsce regularnego pobytu. Im bardziej precyzyjne żądanie, tym łatwiej je potem egzekwować.
Koszty, terminy, dowody i skutki naruszenia zakazu
Największą zaletą środków ochronnych jest szybkość. Policyjny nakaz lub zakaz działa natychmiast, ale standardowo przez 14 dni. Ten czas ma dać osobie doznającej przemocy możliwość podjęcia dalszych kroków, zwłaszcza złożenia wniosku do sądu. Jeżeli sprawa trafia do sądu, można równolegle wnosić o zabezpieczenie, które — przy spełnieniu warunków — może przedłużyć ochronę jeszcze przed końcowym rozstrzygnięciem.
Koszty zależą od trybu i sytuacji konkretnej osoby. Wezwanie Policji i wydanie policyjnego nakazu lub zakazu nie wymaga od osoby pokrzywdzonej ponoszenia opłaty. Przy sprawie sądowej mogą pojawić się koszty związane z pomocą prawnika, przygotowaniem dokumentów lub uzyskaniem odpisów dokumentacji. Jeżeli ktoś korzysta z adwokata lub radcy prawnego, koszt jest rynkowy i zależy od kancelarii, miasta oraz skomplikowania sprawy. Osoba w trudnej sytuacji finansowej może natomiast starać się o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu.
Warto pamiętać, że zakaz zbliżania się musi być możliwy do wykonania. Dlatego sąd albo Policja powinny jasno określić, czego sprawca nie może robić. Zakaz „proszę się nie zbliżać” jest w praktyce mniej skuteczny niż zakaz zbliżania się na konkretną odległość, zakaz kontaktu przez telefon, komunikatory i media społecznościowe oraz zakaz pojawiania się w określonych miejscach.
Naruszenie zakazu może mieć poważne konsekwencje. Nieprzestrzeganie nakazu lub zakazu wydanego przez Policję w związku z przemocą domową stanowi wykroczenie zagrożone karą aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny; Policja wskazuje też możliwość stosowania trybu przyspieszonego.
Dla osoby szukającej ochrony kluczowe są trzy zasady. Po pierwsze, każde naruszenie trzeba dokumentować: godzina, miejsce, świadkowie, zdjęcia, wiadomości, nagrania, zgłoszenie na Policję. Po drugie, nie warto „dogadywać się” poza procedurą, jeśli druga osoba łamie zakaz. Po trzecie, trzeba pilnować terminów, zwłaszcza gdy obowiązuje 14-dniowy środek policyjny i konieczne jest szybkie złożenie wniosku do sądu.
Minusy takiej procedury też istnieją. Osoba składająca wniosek musi wykazać zagrożenie, a sąd będzie oceniał materiał dowodowy. Sam konflikt rodzinny, napięta relacja albo jednorazowa kłótnia mogą nie wystarczyć. Z drugiej strony, prawo nie wymaga czekania na tragedię. Wystarczy realne, uprawdopodobnione zagrożenie, zwłaszcza gdy zachowanie sprawcy ma charakter przemocy domowej, nękania lub zastraszania.
FAQ: najczęstsze pytania o zakaz zbliżania się bez sprawy karnej
Czy można dostać zakaz zbliżania się, jeśli nie ma postępowania karnego?
Tak. Zakaz zbliżania się bez sprawy karnej jest możliwy, zwłaszcza w sprawach przemocy domowej. Może zostać wydany przez Policję w trybie natychmiastowym albo przez sąd cywilny na wniosek osoby doznającej przemocy.
Czy Policja może wydać zakaz od razu?
Tak. W określonych sytuacjach Policja może wydać natychmiastowy nakaz opuszczenia mieszkania i zakaz zbliżania się, a także inne zakazy ochronne, m.in. zakaz kontaktowania się lub zakaz wstępu do określonych miejsc.
Ile trwa policyjny zakaz zbliżania się?
Policyjny nakaz lub zakaz jest wydawany na 14 dni. W tym czasie warto rozważyć złożenie wniosku do sądu, zwłaszcza jeśli zagrożenie nie ustaje.
Czy trzeba mieć dowody?
Tak, choć na etapie zabezpieczenia często wystarczy uprawdopodobnienie. Pomocne są wiadomości, nagrania, zdjęcia, dokumentacja medyczna, notatki policyjne, zeznania świadków i dokumenty z pomocy społecznej lub procedury Niebieskiej Karty.
Czy zakaz może obejmować kontakt przez telefon i internet?
Tak. Sądowa ochrona może obejmować zakaz kontaktowania się, również wtedy, gdy przemoc lub nękanie odbywa się za pomocą środków komunikacji elektronicznej.
Co zrobić, gdy ktoś łamie zakaz?
Należy jak najszybciej zgłosić sprawę Policji i zabezpieczyć dowody naruszenia. Złamanie policyjnego nakazu lub zakazu może skutkować odpowiedzialnością za wykroczenie, w tym karą aresztu, ograniczenia wolności albo grzywny.
Czy zakaz zbliżania się działa także wtedy, gdy strony nie mieszkają razem?
Tak, w określonych przypadkach. Ministerstwo Sprawiedliwości wskazuje, że osoba doznająca przemocy domowej może żądać m.in. zakazu zbliżania się lub kontaktowania także wtedy, gdy nie mieszka wspólnie z osobą stosującą przemoc.
