Zakończenie umowy nie sprowadza się do wysłania drugiej stronie wiadomości, że rezygnujesz ze współpracy. Odstąpienie od umowy, wypowiedzenie i rozwiązanie za porozumieniem stron to trzy różne sposoby zakończenia stosunku prawnego. Każdy ma inne przesłanki, wywołuje odmienne skutki i może prowadzić do innego rozliczenia pieniędzy.
Najpierw trzeba ustalić, czy istnieje podstawa do jednostronnego zakończenia umowy, czy obowiązuje okres wypowiedzenia, a może konieczna będzie zgoda kontrahenta. Dopiero wtedy można przygotować właściwe oświadczenie.
| Kryterium | Odstąpienie | Wypowiedzenie | Porozumienie stron |
|---|---|---|---|
| Zgoda drugiej strony | Nie | Nie, jeśli istnieje uprawnienie | Tak |
| Podstawa | Ustawa lub umowa | Ustawa lub umowa | Zgodna wola stron |
| Skutek | Co do zasady wsteczny | Zasadniczo na przyszłość | W uzgodnionym terminie |
| Wykonane świadczenia | Zwrot lub odpowiednie rozliczenie | Rozliczenie za okres obowiązywania | Według ustaleń stron |
| Główne ryzyko | Brak podstawy do odstąpienia | Dalsze opłaty i odpowiedzialność za naruszenie umowy | Nieprecyzyjne rozliczenie roszczeń |
Odstąpienie od umowy – podstawy prawne, terminy i rozliczenia
Odstąpienie jest jednostronnym oświadczeniem woli. Nie trzeba uzyskiwać zgody kontrahenta, ale konieczne jest posiadanie odpowiedniego uprawnienia. Może ono wynikać z umowy albo bezpośrednio z przepisów.
W Kodeksie cywilnym występuje kilka podstaw odstąpienia. Różnią się przede wszystkim tym, czy konieczne jest naruszenie umowy przez drugą stronę.
Umowne prawo odstąpienia – art. 395 KC
Strony mogą zastrzec już w umowie, że jedna z nich albo obie będą mogły od niej odstąpić w określonym terminie. Nie trzeba wtedy wykazywać niewykonania zobowiązania ani podawać szczególnego powodu rezygnacji.
Warunek jest istotny: prawo odstąpienia musi być ograniczone oznaczonym terminem. Przykładowo umowa może przewidywać możliwość odstąpienia do 30 listopada 2026 r. Nie wystarczy ogólny zapis, że strona może w dowolnym momencie zrezygnować z umowy na podstawie art. 395 KC.
Skuteczne odstąpienie powoduje, że umowę uważa się za niezawartą. Strony powinny zwrócić sobie otrzymane świadczenia w stanie niezmienionym, z uwzględnieniem ustawowych wyjątków. Jeżeli wykonano już usługę albo korzystano z rzeczy, należy się odpowiednie wynagrodzenie.
Odstąpienie z powodu niewykonania umowy – art. 491 KC
Tutaj podstawą jest naruszenie obowiązków przez kontrahenta. Art. 491 KC dotyczy umów wzajemnych, czyli takich, w których świadczenie jednej strony stanowi odpowiednik świadczenia drugiej. Typowym przykładem jest sprzedaż towaru za określoną cenę.
Przepis wymaga zasadniczo wystąpienia zwłoki w wykonaniu zobowiązania. Nie należy utożsamiać jej z każdym opóźnieniem.
Zgodnie z art. 476 KC:
- opóźnienie oznacza niewykonanie świadczenia w terminie;
- zwłoka występuje wtedy, gdy opóźnienie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiada.
Jeżeli więc dostawca nie dotrzymał terminu z przyczyn, za które nie odpowiada, nie można automatycznie przypisać mu zwłoki w rozumieniu art. 476 KC. Może to mieć znaczenie przy korzystaniu z art. 491 KC.
Podstawowa procedura wygląda następująco:
- Ustal, jakie zobowiązanie nie zostało wykonane i kiedy upłynął termin jego realizacji.
- Wyznacz kontrahentowi odpowiedni dodatkowy termin.
- Wyraźnie uprzedź, że bezskuteczny upływ tego terminu będzie uprawniał do odstąpienia od umowy.
- Jeżeli termin minie bez wykonania zobowiązania, złóż odrębne oświadczenie o odstąpieniu.
W wezwaniu można użyć sformułowania:
„Wyznaczam dodatkowy termin do dnia 15 grudnia 2026 r. na wykonanie zobowiązania wynikającego z umowy. Uprzedzam, że bezskuteczny upływ wskazanego terminu będzie uprawniał mnie do odstąpienia od umowy”.
Dodatkowy termin musi być odpowiedni do rodzaju świadczenia. Nie istnieje uniwersalna zasada, że zawsze wystarczy 7 lub 14 dni. Dostarczenie standardowego produktu wymaga innego czasu niż wykonanie skomplikowanych prac instalacyjnych.
Ważne: samo wezwanie nie kończy umowy. Po bezskutecznym upływie dodatkowego terminu trzeba jeszcze złożyć oświadczenie o odstąpieniu.
Kiedy można odstąpić bez wyznaczania dodatkowego terminu?
Art. 492 KC przewiduje dwa istotne przypadki.
Pierwszy występuje, gdy strony zastrzegły prawo odstąpienia na wypadek niewykonania zobowiązania w ściśle określonym terminie.
Drugi dotyczy sytuacji, w której wykonanie świadczenia po terminie nie miałoby znaczenia ze względu na właściwość zobowiązania albo znany drugiej stronie cel umowy.
Przykładem jest dostawa sprzętu na wydarzenie, którego data została wcześniej uzgodniona z dostawcą. Jeżeli sprzęt ma dotrzeć przed wydarzeniem, dostarczenie go po jego zakończeniu nie realizuje już celu transakcji.
Odrębną podstawę przewiduje art. 492¹ KC. Jeżeli kontrahent jednoznacznie oświadczy, że nie wykona swojego zobowiązania, druga strona może odstąpić bez dodatkowego terminu, nawet przed nadejściem pierwotnej daty wykonania. Nie wystarczy jednak samo przypuszczenie, że kontrahent nie zdąży.
Czy można odstąpić od części umowy?
Tak. Art. 491 § 2 KC pozwala na częściowe odstąpienie, jeżeli świadczenia obu stron są podzielne, a zwłoka dotyczy tylko części zobowiązania.
Można wówczas odstąpić od tej części albo od całej pozostałej części niespełnionego świadczenia. Odstąpienie od całej umowy jest dopuszczalne, gdy wykonanie częściowe nie ma znaczenia ze względu na właściwość zobowiązania lub znany kontrahentowi cel transakcji.
Niemożliwość wykonania umowy – art. 493 i 495 KC
Nie każde niewykonanie zobowiązania jest zwykłą zwłoką. Czasami świadczenie staje się obiektywnie niemożliwe.
Jeżeli niemożliwość wynika z okoliczności, za które odpowiada strona zobowiązana, art. 493 KC pozwala drugiej stronie wybrać odstąpienie od umowy albo dochodzenie naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania.
Przy częściowej niemożliwości odstąpienie od całej umowy jest możliwe, jeżeli pozostała część świadczenia nie ma dla uprawnionego znaczenia ze względu na właściwość zobowiązania lub znany kontrahentowi cel umowy.
Inaczej wygląda sytuacja uregulowana w art. 495 KC. Jeżeli niemożliwość świadczenia wynika z okoliczności, za które żadna ze stron nie odpowiada, strona, która miała wykonać niemożliwe świadczenie, nie może żądać świadczenia wzajemnego. Jeżeli już je otrzymała, musi je zwrócić według zasad dotyczących bezpodstawnego wzbogacenia.
Przy częściowej niemożliwości odpowiednio zmniejsza się świadczenie wzajemne. Druga strona może odstąpić od całości, jeżeli wykonanie pozostałej części nie realizuje znanego kontrahentowi celu umowy.
Odstąpienie przez konsumenta – 14 lub 30 dni
Odrębne zasady wynikają z ustawy o prawach konsumenta. Dotyczą przede wszystkim umów zawieranych na odległość oraz poza lokalem przedsiębiorstwa.
Zgodnie z art. 27 ustawy konsument ma zasadniczo:
- 14 dni na odstąpienie od umowy zawartej przez internet, telefon lub poza lokalem przedsiębiorstwa;
- 30 dni, jeżeli umowa została zawarta poza lokalem przedsiębiorstwa podczas nieumówionej wizyty przedsiębiorcy w miejscu zamieszkania lub zwykłego pobytu konsumenta albo podczas wycieczki.
Termin liczy się zależnie od rodzaju umowy:
- Przy sprzedaży towaru – od objęcia go w posiadanie przez konsumenta lub wskazaną osobę trzecią.
- Przy zamówieniu obejmującym kilka towarów dostarczanych osobno, partiami lub w częściach – od otrzymania ostatniego towaru, partii lub części.
- Przy regularnym dostarczaniu towarów przez określony czas – od otrzymania pierwszego towaru.
- Przy pozostałych umowach, w tym typowych umowach o świadczenie usług – od dnia zawarcia umowy.
Jeżeli przedsiębiorca nie poinformował konsumenta o prawie odstąpienia, uprawnienie wygasa dopiero po 12 miesiącach od zakończenia pierwotnego terminu. Jeśli informacja zostanie przekazana przed upływem tego dodatkowego okresu, konsument ma jeszcze 14 albo 30 dni od dnia jej otrzymania.
Do zachowania terminu wystarczy wysłanie oświadczenia przed jego upływem. Jest to szczególna zasada z art. 30 ust. 2 ustawy o prawach konsumenta, a nie ogólna reguła dotycząca wszystkich oświadczeń o odstąpieniu.
Wyjątki od prawa odstąpienia – szczególnie ważny art. 38 ust. 2
Nie każdy zakup internetowy można zwrócić bez podawania przyczyny. Art. 38 ust. 1 ustawy przewiduje między innymi następujące wyłączenia:
- Towary wykonane według indywidualnej specyfikacji konsumenta, np. meble wyprodukowane na konkretny wymiar.
- Towary szybko psujące się lub mające krótki termin przydatności.
- Zapieczętowane produkty, których po otwarciu nie można zwrócić ze względów higienicznych lub ochrony zdrowia.
- Towary, które po dostarczeniu zostają nierozłącznie połączone z innymi rzeczami.
- Usługi wykonane w całości za wyraźną i uprzednią zgodą konsumenta, który został wcześniej poinformowany o utracie prawa odstąpienia i przyjął tę informację do wiadomości.
- Płatne treści cyfrowe niedostarczane na nośniku materialnym, jeżeli spełniono ustawowe warunki dotyczące zgody, informacji i potwierdzenia.
- Usługi związane z zakwaterowaniem, gastronomią, przewozem towarów, najmem samochodów oraz wydarzeniami rozrywkowymi, sportowymi lub kulturalnymi, jeżeli oznaczono konkretny dzień lub okres świadczenia.
Art. 38 ust. 2 wprowadza jednak istotny wyjątek od części tych ograniczeń.
Wyłączenia przewidziane w art. 38 ust. 1 pkt 1–3 i 5 nie stosują się do umów zawieranych podczas nieumówionej wizyty przedsiębiorcy w miejscu zamieszkania lub zwykłego pobytu konsumenta albo podczas wycieczki.
Oznacza to, że w takich sytuacjach 30-dniowe prawo odstąpienia może obejmować również:
- usługę wykonaną w całości;
- umowę, której cena zależy od wahań na rynku finansowym;
- towar wykonany na indywidualne zamówienie;
- towar dostarczony w zapieczętowanym opakowaniu, które otwarto.
Pozostałe wyjątki z art. 38 ust. 1 nadal obowiązują. Art. 38 ust. 2 nie przywraca więc prawa odstąpienia od każdej umowy. Nadal znaczenie mają między innymi wyjątki dotyczące towarów szybko psujących się, usług związanych z konkretnym terminem wydarzenia czy odpowiednio dostarczanych treści cyfrowych.
Odrębnie ustawa przewiduje również 30-dniowy termin na odstąpienie od niektórych umów ubezpieczenia zawieranych na odległość. Wynika on z art. 40 ust. 2, a nie z art. 27 ust. 2.
Przykład – meble na wymiar zamówione podczas nieumówionej wizyty
Przedsiębiorca odwiedza konsumenta w domu bez wcześniejszego umówienia wizyty. Podczas spotkania zawierają umowę na wykonanie szafy na wymiar za 12 000 zł. Towar zostaje dostarczony 20 listopada 2026 r.
Konsument 18 grudnia wysyła oświadczenie o odstąpieniu. Sprzedawca odmawia, powołując się na indywidualną specyfikację mebla.
Samo powołanie się na wykonanie produktu na zamówienie nie wystarczy. Umowa została zawarta podczas nieumówionej wizyty przedsiębiorcy, więc na podstawie art. 38 ust. 2 nie stosuje się wyłączenia dotyczącego towarów indywidualnie wykonanych. Konsument może skorzystać z 30-dniowego terminu liczonego od objęcia towaru w posiadanie.
Przy założeniu, że nie występuje inny ustawowy wyjątek, sprzedawca nie może odmówić odstąpienia wyłącznie z powodu wykonania szafy na wymiar.
Jak rozlicza się pieniądze po odstąpieniu konsumenckim?
Przedsiębiorca powinien zwrócić wszystkie dokonane płatności, w tym koszt najtańszej zwykłej dostawy oferowanej przy zakupie. Jeżeli konsument wybrał droższą przesyłkę ekspresową, sprzedawca nie musi zwracać dodatkowego kosztu wynikającego z tego wyboru.
Zwrot powinien nastąpić niezwłocznie, maksymalnie w ciągu 14 dni od otrzymania oświadczenia. Sprzedawca może jednak wstrzymać się z płatnością do momentu otrzymania towaru albo dowodu jego odesłania – zależnie od tego, co nastąpi wcześniej.
Konsument ma 14 dni od odstąpienia na odesłanie produktu. Zasadniczo ponosi bezpośredni koszt przesyłki zwrotnej, jeżeli został o tym prawidłowo poinformowany. Przy towarach, których ze względu na charakter nie można odesłać zwykłą pocztą, w określonych przypadkach obowiązek odbioru na własny koszt spoczywa na przedsiębiorcy.
Konsument odpowiada również za zmniejszenie wartości towaru, jeżeli korzystał z niego w sposób wykraczający poza to, co było konieczne do sprawdzenia jego charakteru, cech i funkcjonowania. Samo rozpakowanie i przetestowanie urządzenia nie oznacza automatycznie utraty prawa odstąpienia.
Przy usługach rozpoczętych na wyraźne żądanie konsumenta przed upływem terminu odstąpienia może powstać obowiązek zapłaty za świadczenia wykonane do momentu rezygnacji. Art. 35 nakazuje obliczyć tę kwotę proporcjonalnie do rzeczywistego zakresu wykonanej usługi, z uwzględnieniem uzgodnionego wynagrodzenia. Jeżeli jest ono nadmierne, podstawą rozliczenia staje się wartość rynkowa świadczenia.
Nie można automatycznie dzielić ceny przez liczbę dni. Przy usłudze projektowej wykonanie jednego z trzech etapów uzasadnia rozliczenie jednej trzeciej wynagrodzenia tylko wtedy, gdy etapy rzeczywiście mają jednakową wartość.
Inne zasady dotyczą treści cyfrowych. W przypadku płatnych treści cyfrowych niedostarczanych na nośniku materialnym prawo odstąpienia może zostać utracone już po rozpoczęciu ich dostarczania, jeżeli konsument wyraził wyraźną i uprzednią zgodę, otrzymał informację o utracie prawa, przyjął ją do wiadomości, a przedsiębiorca przekazał wymagane potwierdzenie.
Przy pełnym wykonaniu usługi ustawowe warunki utraty prawa odstąpienia są inne: wymagają pełnego wykonania świadczenia oraz odpowiedniej zgody i informacji przed rozpoczęciem realizacji. Jeżeli wymagane warunki nie zostały spełnione, konsument może zachować prawo odstąpienia, a w określonych przypadkach nie ponosi również kosztów wykonanej usługi.
Przedsiębiorca na prawach konsumenta
Z wybranych uprawnień konsumenckich może korzystać również osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą.
Art. 7aa ustawy o prawach konsumenta obejmuje umowy bezpośrednio związane z działalnością gospodarczą, które nie mają dla przedsiębiorcy charakteru zawodowego. Ocenia się to w szczególności przez odniesienie do przedmiotu działalności ujawnionego w CEIDG.
Nie oznacza to przyznania przedsiębiorcy wszystkich praw konsumenta. Przepis rozszerza stosowanie określonych regulacji, w tym dotyczących odstąpienia od umowy.
Zadatek, zaliczka i odstępne – nie należy ich utożsamiać
Przy rozliczeniu umowy trzeba sprawdzić, czy wpłacona kwota była zaliczką, zadatkiem czy odstępnym.
- Zaliczka jest częścią ceny wpłaconą na poczet przyszłego świadczenia. Nie daje automatycznie prawa do zatrzymania jej w podwójnej wysokości.
- Zadatek zabezpiecza wykonanie umowy. Art. 394 KC pozwala w określonych sytuacjach zatrzymać otrzymany zadatek albo żądać sumy dwukrotnie wyższej, jeżeli strona sama go wpłaciła.
- Odstępne z art. 396 KC jest kwotą, której zapłata umożliwia skorzystanie z zastrzeżonego prawa odstąpienia. Oświadczenie jest skuteczne tylko wtedy, gdy zostanie złożone jednocześnie z zapłatą odstępnego.
Przy rozwiązaniu umowy za porozumieniem stron zadatek co do zasady podlega zwrotowi, a obowiązek zapłaty sumy dwukrotnie wyższej odpada. Wynika to z art. 394 § 3 KC.
Wypowiedzenie umowy – okres wypowiedzenia, koszty i odpowiedzialność
Wypowiedzenie kończy stosunek umowny zasadniczo na przyszłość. Nie powoduje automatycznego cofnięcia skutków prawidłowo wykonanych świadczeń.
Jeżeli firma przez kilka miesięcy świadczyła usługę, a klient skutecznie wypowiedział umowę, wynagrodzenie za dotychczas wykonaną pracę pozostaje należne. Rozliczeniu podlegają również zobowiązania powstałe przed zakończeniem współpracy.
Umowy bezterminowe i art. 365¹ KC
Przepis dotyczy zobowiązań bezterminowych o charakterze ciągłym. Chodzi o stosunki prawne, w których świadczenie jest wykonywane przez pewien okres, ale strony nie ustaliły końcowej daty obowiązywania zobowiązania.
Zgodnie z art. 365¹ KC takie zobowiązanie wygasa po wypowiedzeniu z zachowaniem terminów wynikających z umowy, ustawy albo zwyczaju. Jeżeli nie określono żadnego terminu, wygasa niezwłocznie po wypowiedzeniu.
Nie jest to jednak uniwersalna zasada pozwalająca wypowiedzieć każdą umowę bezterminową z dnia na dzień. Przepisy szczególne mogą wprowadzać inne zasady, a nie każda umowa bezterminowa ma charakter ciągły.
Umowy na czas określony
Wcześniejsze wypowiedzenie umowy zawartej na czas oznaczony wymaga szczególnej uwagi. Sama zmiana planów jednej ze stron nie daje automatycznie prawa do zakończenia współpracy.
Możliwość wypowiedzenia może wynikać z:
- odpowiedniej klauzuli w umowie;
- przepisów regulujących konkretny rodzaj stosunku prawnego;
- szczególnych ustawowych podstaw wypowiedzenia.
Przykładowo najem lokalu użytkowego zawarty na czas oznaczony można wypowiedzieć w przypadkach określonych w umowie, zgodnie z art. 673 § 3 KC. Inaczej wygląda najem lokalu mieszkalnego, gdzie wypowiedzenie przez właściciela podlega dodatkowym ograniczeniom ustawy o ochronie praw lokatorów.
Jak liczyć okres wypowiedzenia?
Zapis „miesięczny okres wypowiedzenia” nie musi oznaczać tego samego co „miesięczny okres wypowiedzenia ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego”.
Przyjmijmy, że umowa o stałą obsługę informatyczną przewiduje wynagrodzenie 2500 zł miesięcznie i miesięczny okres wypowiedzenia ze skutkiem na koniec miesiąca kalendarzowego.
Wypowiedzenie zostaje skutecznie doręczone 10 listopada 2026 r. Przy takim postanowieniu umowa zakończy się 31 grudnia 2026 r. Usługobiorca powinien więc rozliczyć świadczenia również za grudzień.
Gdyby umowa przewidywała miesiąc wypowiedzenia liczony od dnia doręczenia, przy standardowym obliczaniu terminu w miesiącach zakończenie przypadłoby 10 grudnia 2026 r.
Różnica może oznaczać konieczność zapłaty za dodatkowy okres. Dlatego trzeba sprawdzić pełne brzmienie klauzuli, a nie tylko samą długość okresu wypowiedzenia.
Umowa zlecenia – wypowiedzenie przez każdą ze stron
Art. 746 KC pozwala zarówno dającemu zlecenie, jak i przyjmującemu zlecenie wypowiedzieć umowę w każdym czasie. Nie oznacza to jednak, że zawsze można zakończyć ją bez konsekwencji finansowych.
Jeżeli wypowiada dający zlecenie, powinien:
- zwrócić wydatki poniesione w celu należytego wykonania zlecenia;
- przy odpłatnym zleceniu zapłacić część wynagrodzenia odpowiadającą dotychczasowym czynnościom;
- naprawić szkodę, jeżeli wypowiedzenie nastąpiło bez ważnego powodu.
Jeżeli wypowiada przyjmujący zlecenie, przy odpłatnym zleceniu może odpowiadać za szkodę, jeżeli rezygnuje bez ważnego powodu.
Zgodnie z art. 746 § 3 KC nie można z góry zrzec się uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia z ważnych powodów.
Przepisy te stosuje się odpowiednio również do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane innymi przepisami. Wynika to z art. 750 KC. O tym, czy dana umowa podlega tym zasadom, decyduje jej rzeczywista treść, a nie sama nazwa zastosowana przez strony.
Kara umowna a wcześniejsze zakończenie umowy
Art. 483–484 KC regulują karę umowną. Można ją zastrzec za niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego.
Może dotyczyć przykładowo:
- naruszenia obowiązku poufności;
- nieprzekazania dokumentacji;
- niewykonania określonych prac;
- naruszenia obowiązku zwrotu powierzonego sprzętu.
Kara umowna nie może natomiast zabezpieczać samego obowiązku zapłaty pieniędzy. W przypadku braku płatności zastosowanie mogą mieć odsetki za opóźnienie i odpowiedzialność odszkodowawcza na zasadach ogólnych.
Istotna jest uchwała siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 listopada 2019 r., sygn. III CZP 3/19. SN uznał, że niedopuszczalne jest zastrzeżenie kary umownej na wypadek odstąpienia od umowy z powodu niewykonania zobowiązania pieniężnego.
Nie oznacza to jednak, że każda kara związana z wcześniejszym zakończeniem współpracy jest niedopuszczalna. Trzeba ustalić, jakie zobowiązanie zabezpiecza dana klauzula i co stanowi przesłankę jej naliczenia.
Opłata za wcześniejsze rozwiązanie umowy również nie zawsze jest karą umowną. Może być innym uzgodnionym świadczeniem, np. rozliczeniem udzielonego rabatu lub wynagrodzeniem za skorzystanie z przewidzianego w umowie prawa wcześniejszego zakończenia współpracy.
O jej charakterze nie decyduje sama nazwa, ale treść postanowienia i jego rzeczywista funkcja. Przy umowach konsumenckich należy dodatkowo sprawdzić, czy klauzula nie narusza przepisów o niedozwolonych postanowieniach umownych.
Jeżeli kara została prawidłowo zastrzeżona, art. 484 § 2 KC pozwala żądać jej zmniejszenia, gdy zobowiązanie wykonano w znacznej części albo kara jest rażąco wygórowana. Nie następuje to automatycznie – trzeba wykazać okoliczności uzasadniające jej miarkowanie.
Rozwiązanie umowy za porozumieniem stron – warunki, rozliczenia i forma dokumentu
Jeżeli żadna ze stron nie ma odpowiedniego uprawnienia do jednostronnego zakończenia umowy, pozostaje negocjowanie jej rozwiązania. Można również wybrać tę drogę wtedy, gdy obie strony wolą ustalić własne warunki zamiast korzystać ze standardowego okresu wypowiedzenia.
Porozumienie wymaga zgody obu stron. Jedna strona może zaproponować zakończenie współpracy, ale druga nie ma obowiązku zaakceptowania propozycji.
Najważniejsza korzyść polega na możliwości ustalenia daty zakończenia oraz zasad rozliczenia. Strony mogą uzgodnić wynagrodzenie za wykonane prace, zwrot niewykorzystanej zaliczki, przekazanie dokumentacji i dostępów, a także sposób zakończenia pozostałych obowiązków.
Przykład – wcześniejsze zakończenie współpracy z agencją marketingową
Klient zawarł z agencją umowę na trzy miesiące obsługi kampanii reklamowej. Zapłacił z góry 12 000 zł, czyli 4000 zł za każdy miesiąc. Po wykonaniu pierwszego miesiąca obie strony uznają, że dalsza współpraca nie jest potrzebna.
Uzgadniają rozwiązanie umowy z końcem pierwszego miesiąca. Agencja zatrzymuje 4000 zł za wykonany okres, a pozostałe 8000 zł zwraca klientowi. Strony ustalają również termin przekazania materiałów reklamowych, dostępów i dokumentacji.
Takie rozliczenie jest prawidłowe przy założeniu, że wynagrodzenie rzeczywiście dzieli się na trzy równe okresy i nie występują dodatkowe należności. Jeżeli agencja wykonała odrębne, dodatkowo płatne prace, trzeba je ująć w porozumieniu.
Co powinno zawierać porozumienie?
Nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że strony rozwiązują umowę z określoną datą. Dokument powinien precyzyjnie określać:
- Oznaczenie stron i umowy, której dotyczy porozumienie.
- Datę zakończenia współpracy.
- Wynagrodzenie należne za wykonane świadczenia.
- Sposób rozliczenia zaliczek, zadatków i wydatków.
- Terminy zwrotu pieniędzy i zapłaty pozostałych należności.
- Zasady przekazania dokumentów, rzeczy, materiałów i dostępów.
- Los istniejących roszczeń.
- Obowiązki, które mają obowiązywać także po zakończeniu umowy, np. poufność.
Szczególną ostrożność należy zachować przy zapisie „strony nie mają wobec siebie żadnych roszczeń”. Jeżeli pozostały nieopłacone faktury, nierozliczone wydatki albo sporne wady wykonanych prac, ogólne oświadczenie może prowadzić do kolejnego konfliktu.
Rozwiązanie umowy a ugoda – różnica z art. 917 KC
Zwykłe porozumienie o rozwiązaniu umowy nie jest automatycznie ugodą.
Ugoda z art. 917 KC polega na wzajemnych ustępstwach stron, które mają usunąć niepewność dotyczącą roszczeń, zapewnić ich wykonanie albo zakończyć istniejący lub mogący powstać spór.
Jeżeli przykładowo wykonawca domaga się 15 000 zł za dodatkowe prace, a zamawiający kwestionuje ich zakres, strony mogą uzgodnić zapłatę 10 000 zł w zamian za rezygnację z dalszych roszczeń dotyczących tych prac.
Odrębną instytucją jest zwolnienie z długu. Zgodnie z art. 508 KC zobowiązanie wygasa, gdy wierzyciel zwalnia dłużnika z długu, a dłużnik przyjmuje zwolnienie. Jeżeli porozumienie ma umarzać konkretne należności, należy je jednoznacznie wskazać.
Forma porozumienia i oświadczeń jednostronnych – art. 77 KC
Wymagana forma zależy od sposobu zawarcia pierwotnej umowy.
Jeżeli umowa została zawarta w formie pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej, jej rozwiązanie za zgodą obu stron, odstąpienie lub wypowiedzenie wymaga zasadniczo zachowania formy dokumentowej. Inna forma może wynikać z ustawy lub postanowień umowy.
Jeżeli natomiast umowę zawarto w innej formie szczególnej:
- rozwiązanie za porozumieniem stron wymaga zachowania takiej samej formy, jaką przewidziano dla zawarcia umowy;
- jednostronne odstąpienie lub wypowiedzenie powinno być stwierdzone pismem.
Te wymagania nie są identyczne. W szczególności jednostronne oświadczenie dotyczące umowy zawartej w formie szczególnej nie zawsze wymaga zachowania tej samej formy co pierwotna umowa.
Czy e-mail wystarczy?
W wielu sytuacjach tak. Forma dokumentowa z art. 77² KC wymaga, aby oświadczenie zostało złożone w postaci dokumentu umożliwiającego ustalenie osoby, która je składa. Może ją spełniać zwykły e-mail lub SMS, jeżeli można ustalić nadawcę i treść oświadczenia.
Czym innym jest forma elektroniczna z art. 78¹ KC. Wymaga ona kwalifikowanego podpisu elektronicznego i jest równoważna formie pisemnej.
Jeżeli umowa wymaga formy pisemnej pod rygorem nieważności, zwykła wiadomość e-mail nie wystarczy. Przed wysłaniem oświadczenia trzeba więc sprawdzić konkretne postanowienia dotyczące formy.
Doręczenie – art. 61 KC a konsumenckie odstąpienie
Przy zwykłym wypowiedzeniu lub odstąpieniu oświadczenie skierowane do drugiej strony jest skuteczne, gdy dotrze do niej w sposób umożliwiający zapoznanie się z jego treścią.
W przypadku wiadomości elektronicznej art. 61 § 2 KC wiąże skuteczność z momentem wprowadzenia oświadczenia do środka komunikacji elektronicznej w taki sposób, aby adresat mógł zapoznać się z treścią.
Nie trzeba wykazywać, że odbiorca faktycznie przeczytał wiadomość. Trzeba jednak móc udowodnić, że miał możliwość zapoznania się z nią.
Dlatego przy ważnych umowach należy:
- wysyłać oświadczenia na adres wskazany w umowie;
- zachowywać wysłane wiadomości i informacje o ich doręczeniu;
- przechowywać potwierdzenia nadania i odbioru przesyłek;
- unikać polegania wyłącznie na ustnych ustaleniach telefonicznych.
Nie należy mylić art. 61 KC z art. 30 ust. 2 ustawy o prawach konsumenta. Przy ustawowym odstąpieniu konsumenckim wystarczy wysłać oświadczenie przed upływem terminu, nawet jeśli przedsiębiorca otrzyma je później. Przy zwykłym wypowiedzeniu lub odstąpieniu regulowanym Kodeksem cywilnym obowiązuje natomiast zasada dojścia oświadczenia do adresata.
Jeżeli przedsiębiorca umożliwia elektroniczne składanie oświadczeń o odstąpieniu, konsument może skorzystać z udostępnionego formularza lub funkcji na stronie internetowej. Przedsiębiorca ma wtedy obowiązek niezwłocznie potwierdzić otrzymanie oświadczenia na trwałym nośniku.
Checklista przed zakończeniem umowy
Przed wysłaniem dokumentu sprawdź:
- Rodzaj umowy i jej czas obowiązywania.
- Podstawę prawną lub umowną zakończenia współpracy.
- Termin, w którym można skorzystać z uprawnienia.
- Konieczność wyznaczenia dodatkowego terminu.
- Zakres wykonanych i niewykonanych świadczeń.
- Zaliczkę, zadatek, wynagrodzenie i ewentualne kary.
- Wymaganą formę oświadczenia.
- Adres lub sposób doręczenia.
- Możliwość udokumentowania daty skutecznego zakończenia umowy.
Co powinno zawierać oświadczenie?
Prawidłowo przygotowany dokument powinien obejmować:
- Dane stron.
- Datę zawarcia i oznaczenie umowy.
- Wskazanie podstawy prawnej lub postanowienia umownego.
- Opis okoliczności uzasadniających zakończenie umowy, jeśli jest wymagany.
- Jednoznaczne oświadczenie o odstąpieniu albo wypowiedzeniu.
- Informację o żądanych rozliczeniach.
- Numer rachunku bankowego, jeśli ma nastąpić zwrot pieniędzy.
- Datę sporządzenia i podpis osoby uprawnionej.
Przy odstąpieniu z powodu zwłoki trzeba pamiętać o wcześniejszym prawidłowym wyznaczeniu dodatkowego terminu. Przy wypowiedzeniu należy natomiast wskazać właściwą podstawę i uwzględnić okres wypowiedzenia.
FAQ – najczęstsze pytania o zakończenie umowy
Czy można odstąpić od umowy zawartej w sklepie stacjonarnym?
Nie przysługuje automatycznie 14-dniowe prawo odstąpienia. Zwrot towaru zależy od polityki sprzedawcy lub innej podstawy prawnej.
Czy 30-dniowe prawo odstąpienia dotyczy każdej umowy podpisanej w domu?
Nie. Chodzi o umowy zawarte podczas nieumówionej wizyty przedsiębiorcy w miejscu zamieszkania lub zwykłego pobytu konsumenta albo podczas wycieczki.
Czy można zwrócić produkt wykonany na indywidualne zamówienie?
Co do zasady nie, ale wyjątek przewiduje art. 38 ust. 2 dla umów zawartych podczas nieumówionej wizyty przedsiębiorcy lub wycieczki. W takich sytuacjach wyłączenie dotyczące produktów indywidualnych nie obowiązuje.
Czy wysłanie e-maila zawsze skutecznie kończy umowę?
Nie. Trzeba sprawdzić wymaganą formę. Przy zwykłym wypowiedzeniu znaczenie ma możliwość zapoznania się z wiadomością przez adresata, a przy konsumenckim odstąpieniu wystarczy terminowe wysłanie oświadczenia.
Czy wcześniejsze wypowiedzenie umowy zawsze wiąże się z karą?
Nie. Kara musi mieć prawidłową podstawę i dotyczyć zobowiązania niepieniężnego. Osobno należy ocenić ewentualne opłaty za wcześniejsze zakończenie współpracy.
Co zrobić, gdy druga strona nie zgadza się na rozwiązanie umowy?
Sprawdź, czy przysługuje Ci jednostronne prawo odstąpienia lub wypowiedzenia. Brak zgody uniemożliwia zawarcie porozumienia, ale nie blokuje skorzystania z uprawnienia wynikającego z ustawy lub umowy.
Od czego zacząć, żeby nie popełnić kosztownego błędu?
Najpierw sprawdź podstawę prawną zakończenia umowy, następnie termin i wymagany sposób doręczenia. Dopiero potem przygotuj dokument. Samo zatytułowanie pisma „odstąpienie od umowy” nie daje prawa do jednostronnego zakończenia współpracy.
Stan prawny na 15 listopada 2026 r.
