Szkolenie BHP to jeden z tych obowiązków, które w firmach bywają traktowane rutynowo, dopóki nie pojawi się kontrola, wypadek albo pytanie: czy zaświadczenie nadal jest ważne? A odpowiedź nie zawsze brzmi tak samo. Inne terminy dotyczą pracowników biurowych, inne osób zatrudnionych na stanowiskach robotniczych, jeszcze inne kierowników, brygadzistów czy pracodawców wykonujących zadania służby BHP.
W praktyce najważniejsze są dwie rzeczy: pracownik nie może zostać dopuszczony do pracy bez wymaganego przeszkolenia, a pracodawca musi pilnować terminów szkoleń okresowych. Przepisy wskazują, że szkolenia BHP odbywają się w czasie pracy i na koszt pracodawcy, a ich celem jest nie tylko „zaliczenie papieru”, ale realne przygotowanie do bezpiecznego wykonywania obowiązków.
Szkolenie BHP nie jest formalnością, lecz warunkiem dopuszczenia do pracy
Z perspektywy prawa szkolenie BHP jest jednym z podstawowych warunków legalnego i bezpiecznego rozpoczęcia pracy. Pracodawca ma obowiązek zapewnić pracownikowi przeszkolenie w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy przed dopuszczeniem go do wykonywania obowiązków. To oznacza, że pracownik nie powinien „najpierw popracować, a później uzupełnić szkolenia”. Kolejność jest odwrotna: najpierw szkolenie, potem praca.
Przepisy przewidują dwa główne rodzaje szkoleń:
- szkolenie wstępne BHP – organizowane przed dopuszczeniem pracownika do pracy; obejmuje instruktaż ogólny oraz instruktaż stanowiskowy,
- szkolenie okresowe BHP – powtarzane w trakcie zatrudnienia, aby odświeżyć wiedzę, utrwalić zasady bezpieczeństwa i uwzględnić zmiany organizacyjne, techniczne lub prawne.
To szczególnie ważne w zakładach, w których pracownicy mają kontakt z maszynami, substancjami chemicznymi, ruchem pojazdów, pracą na wysokości albo innymi czynnikami ryzyka. Ale BHP nie kończy się na produkcji czy budowie. Dotyczy także biura, magazynu, sklepu, placówki usługowej i pracy wykonywanej przy komputerze.
Jak długo ważne jest szkolenie wstępne i okresowe BHP
Szkolenie wstępne BHP jest wymagane przed rozpoczęciem pracy na danym stanowisku. Obejmuje część ogólną, czyli podstawowe przepisy i zasady bezpieczeństwa, oraz część stanowiskową, która odnosi się do konkretnych obowiązków, narzędzi, zagrożeń i procedur. Odbycie instruktażu ogólnego i stanowiskowego pracownik potwierdza na piśmie w karcie szkolenia wstępnego, przechowywanej w aktach osobowych.
Inaczej działa szkolenie okresowe BHP. Tu liczy się kategoria stanowiska i poziom ryzyka. Rozporządzenie wskazuje minimalną częstotliwość powtarzania szkoleń:
- pracownicy na stanowiskach robotniczych – nie rzadziej niż raz na 3 lata,
- pracownicy na stanowiskach robotniczych wykonujący prace szczególnie niebezpieczne – nie rzadziej niż raz w roku,
- pracodawcy i osoby kierujące pracownikami, pracownicy inżynieryjno-techniczni, służba BHP oraz inne osoby z obowiązkami lub narażeniem w zakresie BHP – nie rzadziej niż raz na 5 lat,
- pracownicy administracyjno-biurowi – nie rzadziej niż raz na 6 lat, o ile szkolenie okresowe jest w danym przypadku wymagane.
Pierwsze szkolenie okresowe również ma swoje terminy. Osoby będące pracodawcami oraz osoby kierujące pracownikami powinny je odbyć w okresie do 6 miesięcy od rozpoczęcia pracy na tych stanowiskach. Dla pozostałych grup wskazanych w rozporządzeniu termin ten wynosi zasadniczo do 12 miesięcy od rozpoczęcia pracy.
Warto dodać ważny wyjątek. Szkolenie okresowe BHP nie zawsze jest wymagane dla pracowników administracyjno-biurowych. Jeżeli przeważająca działalność pracodawcy mieści się w grupie działalności z kategorią ryzyka nie wyższą niż trzecia, szkolenie okresowe takich pracowników może nie być obowiązkowe, chyba że ocena ryzyka zawodowego pokaże inaczej.
Kiedy szkolenie BHP traci ważność i co musi zrobić pracodawca
Szkolenie BHP traci ważność wtedy, gdy upływa termin, w którym powinno zostać odnowione. W praktyce oznacza to, że pracodawca musi prowadzić ewidencję szkoleń i pilnować dat ważności zaświadczeń. Nie wystarczy pamiętać, że „kiedyś było szkolenie”. Liczy się dokument, termin i właściwa grupa stanowisk.
Dla pracodawcy najważniejsze obowiązki są konkretne:
- zapewnić szkolenie przed dopuszczeniem pracownika do pracy,
- organizować szkolenia okresowe zgodnie z wymaganymi terminami,
- przeprowadzać szkolenia w czasie pracy i na swój koszt,
- dokumentować szkolenia,
- przechowywać kartę szkolenia wstępnego w aktach osobowych,
- ustalać częstotliwość i czas trwania szkoleń okresowych z uwzględnieniem rodzaju i warunków wykonywanej pracy.
Istotne jest również to, że instruktaż stanowiskowy kończy się sprawdzeniem wiedzy i umiejętności z zakresu wykonywania pracy zgodnie z przepisami oraz zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy. Dopiero taki sprawdzian stanowi podstawę dopuszczenia pracownika do pracy na określonym stanowisku.
Szczególnej uwagi wymagają zmiany stanowiska, zmiany technologii, nowe maszyny, nowe zagrożenia albo aktualizacja oceny ryzyka zawodowego. Jeżeli charakter pracy się zmienia, samo stare zaświadczenie może nie wystarczyć. Pracownik musi znać zasady właściwe dla realnych warunków, w których wykonuje swoje obowiązki.
Obowiązki pracownika: udział w szkoleniu, egzamin i przestrzeganie zasad
Choć za organizację odpowiada pracodawca, obowiązki pracownika BHP są równie ważne. Pracownik ma obowiązek znać przepisy i zasady BHP, brać udział w szkoleniu oraz instruktażu, poddawać się wymaganym egzaminom sprawdzającym i wykonywać pracę zgodnie z zasadami bezpieczeństwa. Państwowa Inspekcja Pracy wskazuje wprost, że należy to do podstawowych obowiązków pracownika.
W praktyce oznacza to, że pracownik nie powinien traktować szkolenia jako zbędnej przerwy w pracy. To moment, w którym dowiaduje się, jakie są zagrożenia na stanowisku, jak korzystać ze środków ochrony indywidualnej, co zrobić w razie awarii, komu zgłosić niebezpieczną sytuację i jak postępować po wypadku.
Pracownik powinien w szczególności:
- uczestniczyć w wymaganych szkoleniach,
- potwierdzić odbycie instruktażu,
- stosować się do poleceń przełożonych dotyczących BHP,
- używać środków ochrony, jeżeli są wymagane,
- zgłaszać zauważone zagrożenia,
- nie podejmować pracy, do której nie został odpowiednio przygotowany.
Dobrze zorganizowane szkolenia BHP chronią więc obie strony. Pracownik zyskuje wiedzę, która może zapobiec wypadkowi. Pracodawca ogranicza ryzyko naruszenia przepisów, odpowiedzialności i przestojów po zdarzeniach, których często da się uniknąć. Właśnie dlatego pytanie, jak długo ważne jest szkolenie BHP, nie jest drobiazgiem administracyjnym. To element zarządzania bezpieczeństwem w firmie.
